Αυτισμός και Ψυχολογική Υποστήριξη

Η ψυχολογική υποστήριξη σε μικρά παιδιά (προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας) δεν έχει τον χαρακτήρα της «κλασικής ψυχοθεραπείας ενηλίκων». Αντίθετα, αποτελεί μια αναπτυξιακά προσαρμοσμένη, παιγνιώδη και υποστηρικτική διαδικασία, που έχει ως βασικό στόχο να βοηθήσει το παιδί να κατανοήσει τον εαυτό του, τα συναισθήματά του και τον κόσμο γύρω του.

Ιδιαίτερα σε παιδιά εντός αυτιστικού φάσματος υψηλής λειτουργικότητας, η έγκαιρη ψυχολογική υποστήριξη λειτουργεί προληπτικά και ενισχυτικά, πριν οι δυσκολίες παγιωθούν ή εκφραστούν με πιο έντονο τρόπο.

«Είναι πολύ μικρό το παιδί για ψυχολόγο;»

Στην πραγματικότητα, η μικρή ηλικία αποτελεί πλεονέκτημα.

Στην ηλικία των 4–6 ετών:

• ο εγκέφαλος βρίσκεται σε φάση υψηλής νευροπλαστικότητας,
• οι συναισθηματικές και κοινωνικές δεξιότητες διαμορφώνονται,
• τα μοτίβα διαχείρισης έντασης, ματαίωσης και σχέσεων είναι ακόμη εύπλαστα.

Η ψυχολογική υποστήριξη σε αυτή τη φάση δεν στοχεύει στο «τι δεν πάει καλά», αλλά στο πώς μπορεί το παιδί να αναπτύξει δεξιότητες αυτορρύθμισης, ευελιξίας και συναισθηματικής κατανόησης.

Τι δουλεύει ο ψυχολόγος με ένα μικρό παιδί στο φάσμα

Μέσα από το παιχνίδι, τη συζήτηση και δημιουργικές δραστηριότητες, ο ψυχολόγος υποστηρίζει:

• Τη συναισθηματική αναγνώριση (τι νιώθω, πώς λέγεται αυτό που νιώθω)
• Τη σταδιακή συναισθηματική έκφραση με τρόπους κατάλληλους για την ηλικία
• Τη διαχείριση έντασης και ματαίωσης (π.χ. όταν χάνω, όταν κάτι αλλάζει)
• Την ανάπτυξη ευελιξίας στο παιχνίδι και στην καθημερινότητα
• Τη διερεύνηση κοινωνικών σχέσεων και κανόνων κοινωνικής αλληλεπίδρασης
• Την ενίσχυση της αυτοεικόνας και της ασφάλειας του παιδιού

Στα παιδιά υψηλής λειτουργικότητας, συχνά υπάρχει καλή κατανόηση αλλά δυσκολία στη ρύθμιση των συναισθημάτων. Εκεί ακριβώς εστιάζει η ψυχολογική παρέμβαση.

Πιο συγκεκριμένα:

Τομείς παρέμβασης ψυχολόγου

σε παιδιά ΔΑΦ υψηλής λειτουργικότητας

• Συναισθηματικός τομέας

Ο ψυχολόγος δουλεύει:

• Την αναγνώριση βασικών και σύνθετων συναισθημάτων,
• διαφοροποίηση συναισθημάτων (π.χ. θυμός–απογοήτευση),
• κατανόηση έντασης συναισθήματος (λίγο–πολύ),
• εξωτερίκευση συναισθημάτων με λόγο, παιχνίδι, σχέδιο,
• σύνδεση συναισθημάτων με γεγονότα και εμπειρίες,
• συναισθηματική ρύθμιση (πώς ηρεμώ, πώς επανέρχομαι).

Κρίσιμο στα παιδιά υψηλής λειτουργικότητας:
καταλαβαίνουν «τι είναι» το συναίσθημα, αλλά δυσκολεύονται στο πώς το διαχειρίζονται.

• Ρύθμιση έντασης & ματαίωσης
• δυσκολία στην ήττα,
• ανάγκη ελέγχου,
• δυσκολία στην αναμονή,
• εκρήξεις ή απόσυρση όταν κάτι δεν πάει όπως το περιμένουν,
• ακαμψία σε αλλαγές.

Ο ψυχολόγος βάζει νόημα στη ματαίωση,βοηθά το παιδί να αντέχει το «όχι»,δουλεύει εναλλακτικές αντιδράσεις.

 Στερεοτυπίες & επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές

• στερεοτυπικές κινήσεις
• επαναλαμβανόμενα μοτίβα σε έντονα συναισθήματα (χαρά, άγχος),
• ανάγκη τακτοποίησης / ευθυγράμμισης,
• δυσκολία διακοπής συμπεριφοράς.

Ο ψυχολόγος δεν τις “κόβει”:

Διερευνά πότε εμφανίζονται, τι συναίσθημα ρυθμίζουν, πώς μπορεί το παιδί να αποκτήσει εναλλακτικούς τρόπους ρύθμισης.

• Κοινωνικός τομέας
• πώς ορίζει τη φιλία,
• πώς μπαίνει και βγαίνει από παιχνίδι,
• πώς αντέχει τη ματαίωση από συνομήλικους,
• πώς κατανοεί κοινωνικούς κανόνες,
• πώς ερμηνεύει προθέσεις των άλλων.

Ιδιαίτερα σε υψηλής λειτουργικότητας παιδιά:

υπάρχει κοινωνική διάθεση,αλλά δυσκολία στην ευελιξία και στην αμοιβαιότητα.

• Αυτοεικόνα & αυτοεκτίμηση

Ο ψυχολόγος δουλεύει:

• πώς βλέπει το παιδί τον εαυτό του,
• πώς βιώνει το «διαφορετικός»,
• πώς ερμηνεύει αποτυχίες,
• αποφυγή πρώιμης αρνητικής αυτοεικόνας.

• Θεραπευτική σχέση & ασφάλεια

Σε αυτές τις ηλικίες, ο ψυχολόγος:

• είναι το σταθερό πλαίσιο,
• το ασφαλές πρόσωπο,
• ο χώρος όπου επιτρέπεται η ένταση χωρίς απόρριψη.

• Μετάβαση & πρόληψη μελλοντικών δυσκολιών

Η ψυχολογική παρέμβαση:

• μειώνει τον κίνδυνο μελλοντικού άγχους,
• μειώνει σχολική απόσυρση,
• υποστηρίζει ομαλή ένταξη σε απαιτητικά πλαίσια,
• λειτουργεί προληπτικά, όχι διορθωτικά.

.Η εργοθεραπεία είναι εξαιρετικά σημαντική και απαραίτητη. Ωστόσο, οι δύο ειδικότητες δεν ταυτίζονται και δεν αντικαθιστούν η μία την άλλη.

Εργοθεραπεία

Εστιάζει κυρίως στην αισθητηριακή επεξεργασία, στη λειτουργικότητα, στη ρύθμιση μέσα από το σώμα και την πράξη και στην οργάνωση της συμπεριφοράς μέσα από δραστηριότητες.

Ψυχολογική υποστήριξη

Εστιάζει στον εσωτερικό κόσμο του παιδιού, στα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις εμπειρίες, στη σχέση και στην κατανόηση του εαυτού και των άλλων,στη συναισθηματική επεξεργασία των δυσκολιών.

Οι δύο παρεμβάσεις λειτουργούν συμπληρωματικά

 Γιατί είναι σημαντικό να ξεκινά έγκαιρα

Η έγκαιρη ψυχολογική υποστήριξη:

Μειώνει την πιθανότητα έντονου άγχους ή συναισθηματικών ξεσπασμάτων στο μέλλον, υποστηρίζει τη σχολική προσαρμογή,βοηθά το παιδί να αποκτήσει λέξεις για όσα νιώθει, ενισχύει την αυτοπεποίθηση και τη συναισθηματική ανθεκτικότητα.

Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και αποσκοπεί στη σωστή κατανόηση του ρόλου της ψυχολογικής υποστήριξης στη μικρή ηλικία.

Γράφει η Νικολαϊδου Θεοδώρα, Ψυχολόγος Bsc, υποψήφια Msc.